PRAWA CZΜWIEKA

  Wprowadzenie
  Historia praw cz這wieka
  Prawa cz這wieka w uj璚iu Karty NZ
  Kategorie praw cz這wieka
  Trzecia generacja praw cz這wieka
  Instrumenty prawne dot. praw cz這wieka

Dokumenty
  Karta Narod闚 Zjednoczonych
  Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka
  Konwencje traktatowe dot. praw cz這wieka
  Przem闚ienia
  Inne dokumenty

Cia豉 ONZ
  Rada Praw Cz這wieka
  Komisja Praw Cz這wieka
  Podkomisja ds. Popierania
   i Ochrony Praw Cz這wieka

  Trzeci Komitet Zgromadzenia Og鏊nego NZ
  Wysoki Komisarz NZ ds. Praw Cz這wieka
  Cia豉 traktatowe ds. Praw Cz這wieka

Mi璠zynarodowe Trybuna造
  Mi璠zynarodowy Trybuna Karny (MTK)
  Mi璠zynarodowe Trybuna造 ad hoc
  MTK dla by貫j Jugos豉wii
  MTK dla Rwandy
  Mechanizm NZ dla Mi璠zynarodowych
   Trybuna堯w Karnych

  Umi璠zynarodowione s康ownictwo karne
  Nadzwyczajne Izby S康闚 Kambod篡
  Specjalny Trybuna dla Libanu
  Specjalny Trybuna dla Sierra Leone

Mechanizmy ochrony
  Sk豉danie skarg indywidualnych

Quiz
  Wszystko o prawach cz這wieka

Przem闚ienia

"O prawa cz這wieka"

przem闚ienie Mary Robinson, Londyn, 23 wrzesie 1999 r.

Panie i Panowie,

Temat mojego przem闚ienia, kt鏎y brzmi "O prawa cz這wieka", sta si obecnie tematem jak najbardziej aktualnym i pal帷ym. Sta si najwa積iejszym zagadnieniem debat, zar闚no politycznych, jak i etycznych. To, czego 鈍iadkami byli鄉y w Timorze Wschodnim, zaszokowa這 i przerazi這 ludzi na ca造m 鈍iecie i jeszcze raz sprowokowa這 do zadania fundamentalnych pyta o to, czy i w jaki spos鏏 mo積a dzisiaj broni praw cz這wieka.

Ka盥y z nas jest powo豉ny do tego, aby odegra rol w obronie tych praw, aby by ich or璠ownikiem. Chcia豉bym dzisiaj przypomnie o tych krajach, kt鏎e z naszej perspektywy le膨 gdzie daleko, ale cierpi z powodu nierozwi您anych problem闚, a jednocze郾ie chcia豉bym jeszcze raz przypomnie o tym, 瞠 my sami nie zdo豉li鄉y rozwi您a wszystkich problem闚, jakie dr璚z nasze w豉sne kraje. Jednym z nich jest rasizm. Obecnie przygotowujemy si do 鈍iatowej Konferencji na temat Rasizmu, kt鏎a odb璠zie si za nieca貫 dwa lata. Nie musz tutaj przypomina Pa雟twu, jak g喚boko zakorzeniony jest rasizm i w jak wielu formach si on przejawia. Pojawi造 si nowe formy jego wyra瘸nia, takie jak przesi彗ni皻e nienawi軼i przekazy w internecie. I nie ogranicza si on jedynie do uprzedze wobec ludzi o innym kolorze sk鏎y: ka盥a mniejszo嗆 mo瞠 sta si ofiar prze郵adowa, bez wzgl璠u na to, czy stanowi j robotnicy nap造wowi, czy azylanci, czy te ludno嗆 tubylcza.

Tak wi璚 nie zapominajmy: prawa cz這wieka nie mog by dobrem luksusowym, ale dobrem powszechnym, bez wzgl璠u na to, czy kto mieszka w Luandzie, czy w Londynie.

Wierz, 瞠 mo瞠my ich broni, i 瞠 mo瞠my zagwarantowa wszystkim przestrzeganie tych praw - nie zgadzam si z twierdzeniem, 瞠 jest to jedynie idealistyczna mrzonka. M闚i to w obliczu wydarze w Timorze Wschodnim, maj帷 鈍iadomo嗆 tego, jakie okrucie雟twa spotka造 mieszka鎍闚 tego kraju. Podczas mojej wizyty w tym regionie dowiedzia豉m si o przera瘸j帷ych faktach od uchod嬈闚, lider闚 politycznych i obro鎍闚 praw cz這wieka. M闚i to w obliczu horroru, jakiego by豉m 鈍iadkiem w Sierra Leone i w Kosowie kilka miesi璚y wcze郾iej. M闚i to maj帷 鈍iadomo嗆, jak wiele nieszcz窷 i tragedii wydarzy這 si w ostatnim czasie, i kt鏎e dane mi by這 zobaczy podr騜uj帷 po 鈍iecie przez ostatnie dwa lata jako Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Cz這wieka.

Przez ca造 ten czas zastanawia豉m si, jaki kszta速 powinna przyj望 debata na temat praw cz這wieka w chwili, gdy podsumowujemy do鈍iadczenia jednego stulecia i wkraczamy w nast瘼ne. Tak jak przypomnia nam to Sekretarz Generalny, Kofi Annan, stoi przed nami dwustopniowe zadanie: uczyni nast瘼ny wiek stuleciem praw cz這wieka oraz skierowa nasze wysi趾i na zapobieganie konfliktom. Aby sprosta pierwszemu zadaniu, nie musimy tworzy nowego prawodawstwa, a jedynie wcieli w 篡cie mi璠zynarodowe normy i przepisy, kt鏎e ju istniej. Aby wype軟i drugie zadanie potrzebujemy czego wi璚ej - nowego sposobu my郵enia, kt鏎y trafnie opisa豉 Anna Lindh, Minister Spraw Zagranicznych Szwecji:

"We wszystkich kulturach i w ka盥ym spo貫cze雟twie zapobieganie nieszcz窷ciom jest czym normalnym i oczywistym. Podejmuje si dzia豉nia, aby uchroni zbo瞠 przed skutkami powodzi i przed niszczycielskim dzia豉niem szkodnik闚. Chroni si byd這 przed drapie積ikami. Na przejazdach kolejowych ustawia si znaki ostrzegawcze, a ruch powietrzny pozostaje pod 軼is陰 kontrol, aby nie dosz這 do wypadku. Polisy ubezpieczeniowe obejmuj niemal wszystkie rodzaje dzia豉lno軼i cz這wieka. Wszystkie te dzia豉nia s rezultatem my郵enia nastawionego na zapobieganie nieszcz窷ciu, opartego o prze鈍iadczenie, 瞠 wypadkom i katastrofom mo積a zapobiec, je瞠li tylko pomy郵i si o nich wcze郾iej i wyobrazi najgorsze... Najwy窺zy czas, aby鄉y zacz瘭i my郵e w ten spos鏏 nie tylko o naszym gospodarstwie domowym, ale tak瞠 o bezpiecze雟twie mi璠zynarodowym."

Timor Wschodni, Kosowo, Sierra Leone: we wszystkich tych miejscach dosz這 do okrutnego pogwa販enia praw cz這wieka, kt鏎e wystawi這 na pr鏏 nasz wiar w mo磧iwo嗆 zagwarantowania tych praw wszystkim ludziom i nasz zdolno嗆 do reagowania we w豉軼iwy spos鏏 na wzrastaj帷 przemoc. Mo積a by tutaj przytoczy o wiele wi璚ej przyk豉d闚, ale skoncentruj si na tych trzech krajach, poniewa osobi軼ie by豉m 鈍iadkiem niewyobra瘸lnych cierpie ich mieszka鎍闚 w chwili, gdy nasze dzia豉nia na rzecz zapobie瞠nia konfliktom zawiod造 i gdy dosz這 do masowego pogwa販enia praw cz這wieka w ka盥ym z tych miejsc.

Prawodawstwo i normy

Od czasu przyj璚ia Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka w 1948 roku uczyniono bardzo wiele w dziedzinie legislacyjnej i normatywnej.

Naczelna zasada g這sz帷a, 瞠 prawa cz這wieka s powszechne i niezbywalne, uzyska豉 wszelkie niezb璠ne wsparcie prawne. W豉dze pa雟twowe oskar瘸ne o 豉manie praw cz這wieka mog nadal pr鏏owa skry si za parawanem suwerenno軼i pa雟twa, ale tego typu uzasadnienie w coraz mniejszym stopniu postrzegane jest jako wystarczaj帷e. Nawet ci spo鈔鏚 rz康z帷ych, kt鏎zy nale膨 do grona najwi瘯szych tyran闚, zdaj sobie spraw z faktu, ze powszechnie uznane prawa cz這wieka nie s sezonow mod.

Od czasu przyj璚ia Deklaracji podpisano ca貫 mn鏀two porozumie na rzecz przestrzegania praw cz這wieka, r騜nego rodzaju konwencji, traktat闚 i deklaracji, w tym dwie g堯wne konwencje dotycz帷e praw obywatelskich i politycznych oraz praw ekonomicznych, spo貫cznych i kulturalnych. Istniej cztery podstawowe konwencje dotycz帷e praw dziecka, praw kobiet, wolno軼i od dyskryminacji rasowej i od tortur oraz 60 innych dokument闚 dotycz帷ych praw cz這wieka. Wi瘯szo嗆 pa雟tw ratyfikowa豉 g堯wne konwencje, a Sekretarz Generalny i ja nalegamy, aby powszechna ich ratyfikacja dokona豉 si do roku 2003.

Wszystkie te dokonania prawne s imponuj帷e. Prawdziwym wyzwaniem jest jednak wdro瞠nie ich przepis闚. W豉郾ie teraz musimy przej嗆 od etapu tworzenia norm prawnych do praktycznej realizacji ich za這瞠. Tak jak przedstawi to Dag Hammarskjoeld: "Ci庵貫 zmagania, maj帷e na celu zasypanie przepa軼i pomi璠zy aspiracjami i dzia豉niem dzisiaj, tak jak zawsze, przemieniaj chaos w cywilizacj."

Chocia zosta這 to powiedziane 40 lat temu nadal ogromna przepa嗆 oddziela rzeczywisto嗆 od idea逝, je瞠li chodzi o przestrzeganie praw cz這wieka.

Poniewa rzeczywisto嗆 jest taka, jaka jest, to pomimo dzia豉nia w豉dz i ich prawnych obowi您k闚, ka盥ego dnia jeste鄉y 鈍iadkami nowych, tragicznych przyk豉d闚 豉mania praw cz這wieka w r騜nych rejonach 鈍iata. Dzi瘯i wszelkiego rodzaju mediom wydarzenia te rozgrywaj si niemal na naszych oczach. 鈍iadomo嗆 tej wstrz御aj帷ej prawdy zawdzi璚zamy odwadze dziennikarzy, obro鎍闚 praw cz這wieka oraz pracownik闚 organizacji pozarz康owych, kt鏎zy docieraj wsz璠zie tam, gdzie dochodzi do 豉mania praw cz這wieka.

Zrozumia貫 jest to, 瞠 opinia publiczna domaga si odpowiedzi na pytanie, dlaczego nie mo積a zrobi wi璚ej, aby powstrzyma przemoc. Dlaczego mieszka鎍y Ba趾an闚, Timoru Wschodniego, czy Afryki Centralnej musieli tyle wycierpie, aby ich prawa by造 przestrzegane, skoro co do ich niezbywalno軼i panuje powszechna zgoda? Dlaczego dosz這 do ludob鎩stwa w Rwandzie i Kambod篡 podczas, gdy ca造 nowoczesny ruch na rzecz praw cz這wieka wyr鏀 ze sprzeciwu wobec Holocaustu i mia sta si gwarantem tego, 瞠 ludob鎩stwo nigdy i nigdzie ju si nie powt鏎zy? Dlaczego spo貫czno嗆 mi璠zynarodowa, a ONZ w szczeg鏊no軼i , nie s w stanie zapobiec temu horrorowi?

Timor Wschodni

Potworne wydarzenia w Timorze Wschodnim wstrz御n窸y ca造m 鈍iatem - i nie mo積a si dziwi tej reakcji, bo trudno wyobrazi sobie bardziej ra膨cy przyk豉d 豉mania praw setek tysi璚y niewinnych cywil闚. Morderstwa, okaleczenia, gwa速y oraz inne niezliczone okrucie雟twa, jakich dopu軼i造 si jednostki paramilitarne wraz z oddzia豉mi s逝瘺 bezpiecze雟twa by造 tym bardziej szokuj帷e, 瞠 wydarzy造 si nazajutrz po tym, jak mieszka鎍y Timoru Wschodniego wyrazili swoj wol co do przysz這軼i politycznej swojego kraju. Dotar造 do mnie informacje od bezpo鈔ednich 鈍iadk闚 tych wydarze, kt鏎zy opowiedzieli mi o starannie zaplanowanej i systematycznie przeprowadzonej akcji eksterminacji, wysiedle, niszczenia mienia i zastraszania.

Dociera造 do nas sygna造 ostrzegawcze i byli鄉y w stanie przewidzie do czego mo瞠 doj嗆, a mimo to tragedia si dokona豉. Wydarzenia w Timorze Wschodnim by造 testem dla ca貫go 鈍iata - czy jest on got闚 urzeczywistni g鏎nolotne obietnice dotycz帷e praw cz這wieka. Nie zdali鄉y tego testu. Przez jaki czas wydawa這 si, 瞠 鈍iat odwr鏂i si od Timorczyk闚, odwr鏂i si udaj帷, 瞠 nie widzi przemocy, morderstw i gwa速闚. Kiedy zdecydowano si zareagowa up造n窸o du穎 czasu od decyzji do konkretnych dzia豉; tysi帷e ludzi zap豉ci這 swoim 篡ciem za opiesza這嗆 spo貫czno軼i mi璠zynarodowej.

Pomimo wszystko, mi璠zynarodowe si造 znajduj si obecnie w Timorze Wschodnim, wsp馧pracuj帷 z rz康em indonezyjskim, a ja w豉郾ie powr鏂i豉m z otwarcia specjalnej sesji Komisji Narod闚 Zjednoczonych ds. Praw Cz這wieka w Genewie, kt鏎a dotyczy 豉mania tych praw w Timorze Wschodnim. To czwarty raz na przestrzeni 50 lat, kiedy Komisja spotyka si na sesji specjalnej. Jutro wracam do Genewy, aby dalej bra udzia w obradach.

To fala gniewu, jaka przetoczy豉 si przez ca造 鈍iat, zmusi豉 鈍iatowych lider闚 do podj璚ia dzia豉, chocia sp騧nionych, w obronie ludno軼i Timoru Wschodniego. Wstrz御n窸y mn s這wa poety Seamusa Heaneya, kt鏎y w taki spos鏏 zwr鏂i si do manifestuj帷ych w obronie Timoru Wschodniego: "Wszyscy czujemy g喚boki smutek w obliczu tragedii, jaka si wydarzy豉. Ale wydaje mi si, 瞠 dotar這 do nas r闚nie co jeszcze - poczucie, 瞠 ka盥y z nas jest za to w jakim stopniu odpowiedzialny i 瞠 ka盥y z nas mo瞠 co zrobi."

To uczucie "bycia odpowiedzialnym" wydaje mi si najwa積iejszym elementem w procesie budowania takiej rzeczywisto軼i, w kt鏎ej prawa cz這wieka b璠 respektowane, a nie 豉mane. Niekt鏎zy uwa瘸j, 瞠 wiara w powszechne prawa cz這wieka jest niczym wi璚ej, jak tylko przejawem naiwno軼i; w przeciwie雟twie do nich uwa瘸m, 瞠 wzrost znaczenia ruchu na rzecz praw cz這wieka jest najdonio郵ejszym i nape軟iaj帷ym nadziej dokonaniem naszych czas闚. Na najcz窷ciej przytaczany cytat dotycz帷y praw cz這wieka, wed逝g kt鏎ego jest to "g堯wna prawda wiary kultury, kt鏎a boi si, 瞠 w nic innego nie jest ju w stanie uwierzy" odpowiadam, 瞠 je瞠li prawa cz這wieka by造by jedyn wiar ludzko軼i, kt鏎 wszyscy staraliby si krzewi, 鈍iat by豚y o wiele lepszy, ni jest teraz.

Kosowo

Michael Ignatieff napisa w kontek軼ie tragedii Ba趾a雟kiej, 瞠 "powinni鄉y by tak bezwzgl璠ni i konsekwentni w wyborze 鈔odk闚, jak szlachetni byli鄉y w wyborze cel闚." Ten argument bardzo cz瘰to przytaczany by w zwi您ku z sytuacj w Kosowie. Kosowo s逝篡 jako przyk豉d zderzenia idealizmu obro鎍闚 praw cz這wieka z bezwzgl璠n brutalno軼i re磨mu, dla kt鏎ego niczym by這 nawo造wanie do masakr na tle etnicznym, i kt鏎y przyczyni si do wygnania setek tysi璚y ludzi z ich dom闚 i z ich kraju.

Wielu rzeczy powinna nas nauczy tragedia w Kosowie, ale wydaje mi si, 瞠 Kosowo to przede wszystkim przyk豉d kl瘰ki, jak ponios豉 spo貫czno嗆 mi璠zynarodowa, nie potrafi帷 w por zapobiec wydarzeniom, kt鏎e wszyscy przewidywali. Przez 10 lat obserwatorzy przebywaj帷y w regionie ostrzegali, ze nale篡 podj望 dzia豉nia maj帷e na celu powstrzymanie pogarszaj帷ej si sytuacji w Kosowie. Ostrzegali, 瞠 nale篡 zareagowa, bo prawa cz這wieka nie s tam respektowane. Nikt nie m鏬 nie zauwa篡 do czego to mo瞠 doprowadzi. Zabrak這 politycznej dalekowzroczno軼i i woli, aby zrobi co, zanim rozw鎩 wydarze osi庵nie punkt krytyczny. W rezultacie trzeba by這 podj望 dzia豉nia na rzecz zako鎍zenia konfliktu, zamiast zapobiec jego wybuchowi, co doprowadzi這 do ogromnego 積iwa 鄉ierci i zniszcze.

Koszty niepowodzenia w zapobie瞠niu konfliktowi w Kosowie okaza造 si niewyobra瘸lne. Oblicza si, 瞠 ponad 10 000 niewinnych cywil闚 straci這 篡cie podczas masakr w Kosowie. Kolejne 1 200 cywil闚 zgin窸o w wyniku bombardowa NATO w Jugos豉wii. W wyniku bombardowa 鄉ier ponios這 prawdopodobnie 5 000 cz這nk闚 jugos這wia雟kich s逝瘺 bezpiecze雟twa. Setki tysi璚y ludzi musia這 opu軼i swoje domy. Koszt interwencji lotniczej NATO oblicza si na 5 miliard闚 marek, podczas gdy przypuszczalny koszt odbudowy rejonu Ba趾an闚 wyniesie 20 miliard闚 marek. Wyliczenia te nie uwzgl璠niaj koszt闚 pomocy humanitarnej i operacji pokojowej.

Powinno si zada pytanie, jakiego rodzaju dzia豉nia powinno si podejmowa, je瞠li ju dojdzie do pogwa販enia praw cz這wieka na tak skal, jak mia這 to miejsce w Kosowie. Z pewno軼i w takiej sytuacji dzia豉nia na rzecz przywr鏂enia pokoju s niezb璠ne - Timor Wschodni jest tutaj kolejnym przyk豉dem. Ale powinni鄉y mie 鈍iadomo嗆, 瞠 tego rodzaju operacje s 鈔odkiem ostatecznym i dowodem wcze郾iejszych niepowodze. Jestem g喚boko przekonana, 瞠 takie dzia豉nia powinny by podejmowane jedynie za zgod Rady Bezpiecze雟twa, a tak瞠, 瞠 powinny by przeprowadzane w spos鏏 zr騜nicowany w zale積o軼i od sytuacji, tak aby nie sta si on zagro瞠niem dla ludno軼i cywilnej wszystkich stron zaanga穎wanych w konflikt.

Sierra Leone

W maju i czerwcu, podczas gdy uwaga 鈍iata koncentrowa豉 si na Kosowie, dwukrotnie odwiedzi豉m ten region. W mi璠zyczasie pojecha豉m do Sierra Leone. Moja wizyta mia豉 na celu rozpoznanie sytuacji w kraju, w kt鏎ym nied逝go rozmieszczeni zostan z inicjatywy mojego biura obserwatorzy, kt鏎ych zadaniem b璠zie nadzorowanie przestrzegania praw cz這wieka w tym regionie. Ich obecno嗆 zosta豉 zagwarantowana w porozumieniu pokojowym z Lome, kt鏎e niesie ze sob nadziej na po這瞠nie kresu dokonuj帷emu si w tym kraju od dwudziestu lat rozlewowi krwi. Zdawa豉m sobie spraw, 瞠 w obliczu tragedii na Ba趾anach, kt鏎a zdominowa豉 media na ca造m 鈍iecie, tylko nieliczni pami皻ali o tym, co dzieje si w Sierra Leone. Prawa cz這wieka s 豉mane bez wzgl璠u na to, czy kamera to filmuje, czy nie.

Fakty dotycz帷e walk w Sierra Leone nie s dla nas tajemnic, ale nie przekazuj one nawet cz窷ci prawdy o skali okrucie雟twa i przemocy, jakiej ofiar pada w tym kraju ludno嗆 cywilna. W Sierra Leone mamy do czynienia z kampani terroru skierowanego z ca陰 premedytacj przeciwko cywilom. Nigdy nie dowiemy si ilu dok豉dnie ludzi straci這 篡cie w wyniku jej realizacji, tak jak nie dowiemy si, ile os鏏 zosta這 celowo okaleczonych. Dane, kt鏎ymi dysponujemy, s niepewne: oko這 4 000 os鏏 zosta這 hospitalizowanych z obra瞠niami poamputacyjnymi, z czego 50% stanowi造 kobiety. Oblicza si, 瞠 na ka盥 osob hospitalizowan przypadaj cztery, kt鏎e nie znalaz造 si w szpitalu pomimo powa積ych uszkodze cia豉. W styczniu tego roku w samym Freetown zabitych zosta這 5 000 do 7 000 os鏏, a 90% budynk闚 stolicy leg這 w gruzach.

Jak瞠 tragicznym elementem konfliktu w Sierra Leone by這 celowe i systematyczne mordowanie i okaleczanie dzieci. Ten fakt jest szczeg鏊nie przera瘸j帷y dla nas w chwili, gdy 鈍i皻ujemy dziesi徠a rocznic podpisania Konwencji Praw Dziecka. Groz napawa tak瞠 to, 瞠 sprawcami tych okrucie雟tw bardzo cz瘰to by造 dzieci.

A teraz, kiedy trzeba w jaki spos鏏 rozwi您a problemy w Sierra Leone, jakie sumy trzeba na to przeznaczy? Bardzo d逝go 鈍iat nie chcia o tym s造sze. Do Kosowa maj pop造n望 miliardy na odbudow regionu, a na pomoc dla Sierra Leone zaplanowano w tym roku jedynie 25 milion闚 USD. Nawet ta skromna suma nie zosta豉 jeszcze zebrana. Do tej pory uda這 si zgromadzi nieca貫 9 milion闚 USD, z czego cz窷 ci庵le pozostaje w sferze obietnic.

Nie powinno dziwi nikogo, 瞠 mieszka鎍y Sierra Leone czuj si lud幟i drugiej kategorii - do ich 篡cia nie przywi您uje si takiej samej wagi jak do 篡cia innych ludzi. Sierra Leone i tak znajduje si w lepszej sytuacji ni wiele innych kraj闚 afryka雟kich, poniewa ze wzgl璠u na negocjacje pokojowe zwr鏂ono na ten kraj uwag, co mo瞠 w przysz這軼i oznacza wzrost mi璠zynarodowego zainteresowania i nap造w funduszy. Inne pa雟twa afryka雟kie nie mia造 tyle szcz窷cia - pomy郵cie o Somalii, jeszcze tak niedawno b璠帷ej przedmiotem intensywnego zainteresowania mi璠zynarodowego, a dzisiaj pozostaj帷ej krajem bez rz康u, pogr捫onym w chaosie, o kt鏎ym nikt nie chce pami皻a.

Powinni鄉y si powa積ie zastanowi nad tym, czy to, co obecnie ma miejsce, to autentyczne starania o zagwarantowanie wszystkim ludziom ich niezbywalnych praw, czy te mamy do czynienia z sytuacj, w kt鏎ej prawa jednej grupy ludzi stawia si ponad prawami innej grupy. Spo貫czno嗆 mi璠zynarodowa musi odpowiedzie na to pytanie. W przypadku Sierra Leone musimy w spos鏏 bardziej zdecydowany zaanga穎wa si w proces pokojowy. Jedynie natychmiastowa pomoc mi璠zynarodowa mo瞠 pom鏂 temu udr璚zonemu krajowi w rozwi您aniu problem闚 i stworzeniu klimatu przychylnego ludziom i pozwalaj帷ego na respektowanie ich praw. To samo dotyczy wszystkich "zapomnianych" konflikt闚 na ca造m 鈍iecie.

Rola Organizacji Narod闚 Zjednoczonych

W procesie budowania klimatu przychylnego respektowaniu praw cz這wieka wa積 rol odgrywa wiele r騜nych instytucji - rz康y, organizacje mi璠zynarodowe, organizacje pozarz康owe, podmioty gospodarcze, a tak瞠 jednostki - ale to na Organizacji Narod闚 Zjednoczonych spoczywa szczeg鏊na odpowiedzialno嗆 za zapewnienie poszanowania praw cz這wieka i stworzenie systemu, kt鏎y b璠zie ich gwarantem. Kiedy nasze wyobra瞠nia nie przystaj do rzeczywisto軼i najpro軼iej obwinia za to ONZ. Ale sytuacja jest o wiele bardziej skomplikowana. ONZ jest przedstawicielem spo貫czno軼i mi璠zynarodowej, czyli - m闚i帷 inaczej - wszystkich ludzi 鈍iata, ale nie w spos鏏 bezpo鈔edni, lecz poprzez Kraje Cz這nkowskie. Jej dzia豉nie jest czasami powolne, niedoskona貫, czasem ko鎍zy si pora磬. Ale ONZ, jak 瘸dna inna organizacja, dysponuje uprawnieniami na skal 鈍iatow b璠帷 jednocze郾ie forum, na kt鏎ym ka盥e pa雟two, bez wzgl璠u na swoja wielko嗆 i si喚, mo瞠 zabra g這s i wypowiedzie swoje zdanie.

ONZ mo瞠 dzia豉 skutecznie jedynie wtedy, gdy Kraje Cz這nkowskie, szczeg鏊nie te pot篹niejsze, w tym Wielka Brytania, b璠 wspiera jej dzia豉nia i zapewnia 鈔odki niezb璠ne dla jej funkcjonowania. Wiele agencji ONZ boryka si z problemem braku 鈔odk闚, nie wy陰czaj帷 mojego biura. Przyk豉dowo, podstawowy bud瞠t ONZ na ten rok, kompilowany z funduszy przesy豉nych z ca貫go 鈍iata, wynosi 1,26 miliarda USD. Prosz to sobie por闚na z sum, jak Wielka Brytania wyda na obchody milenijne, kt鏎a wynosi 15 miliard闚 USD.

Funkcjonowanie ONZ zale篡 od zaanga穎wania i odpowiedniego finansowego wsparcia ze strony Kraj闚 Cz這nkowskich. Bez spe軟ienia tych warunk闚 ONZ nie jest w stanie skutecznie dzia豉 na rzecz zagwarantowania poszanowania praw ludzi na ca造m 鈍iecie. Niestety, wiele tocz帷ych si obecnie konflikt闚 nie przykuwa uwagi 鈍iata. Tragiczna sytuacja w wielu krajach wzbudza, w najlepszym razie, zainteresowanie sporadyczne - w najgorszym, nikogo nie obchodzi. Odpowiedzialno嗆 spoczywa na nas wszystkich, na ka盥ym z nas. Nie mo瞠my pozwoli na to, aby rz康zi nami syndrom "nieszcz窷cia medialnego". Anga穎wanie si po stronie krzywdzonych tylko wtedy, gdy media nag豉郾iaj ich tragedi, to za ma這. Nie mo瞠 by tak, 瞠 gdy drastyczne obrazy znikaj z wiadomo軼i, znikaj r闚nie z naszej pami璚i. Obowi您kiem ka盥ego z nas jest wywiera ci庵造 nacisk na rz康z帷ych - i stara si, aby media nie "zapomina造". Obrona praw cz這wieka, starania o zagwarantowanie ich poszanowania to trudne zadanie, kt鏎ego nie uda si wykona z dnia na dzie.

Czas zapobiegania

Kofi Annan nie tylko wzywa do uznania przysz貫go stulecia wiekiem praw cz這wieka, ale r闚nie podkre郵a, ze musimy sprawi, aby by on wiekiem zapobiegania konfliktom. To w豉郾ie postrzegam jako g堯wne zadanie mojego biura. I tak te powinno by w przypadku wszystkich instytucji mi璠zynarodowych, bez wzgl璠u na to, czy chodzi o Ministerstwa Zagraniczne, czy o korporacje transnarodowe, a szczeg鏊nie dotyczy to Banku 鈍iatowego, Mi璠zynarodowego Funduszu Walutowego oraz wszystkich agencji systemu ONZ.

Wybuch ka盥ego konfliktu to nasza kl瘰ka. Kambod瘸, Kosowo, a teraz Timor Wschodni - wsz璠zie tam ponie郵i鄉y kl瘰k. Czy tak ma by dalej? To, 瞠 w przesz這軼i nie potrafili鄉y zapobiec konfliktom, nie zwalnia nas z obowi您ku zapobiegania ich ponownemu wybuchowi.

Obrona i propagowanie praw cz這wieka

Do zjawisk pozytywnych nale篡 zaliczy fakt, 瞠 mechanizmy ONZ-owskie na rzecz ochrony i promowania praw cz這wieka staj si coraz lepsze i docieraj coraz dalej. Dysponujemy potencja貫m dla stworzenia efektywnego systemu wczesnego ostrzegania.

Program reformy postulowanej przez Sekretarza Generalnego ma na celu takie przeobra瞠nie systemu ONZ, aby nadrz璠nym celem jego funkcjonowania sta豉 si obrona praw cz這wieka. Podj皻o ju konkretne dzia豉nia w celu zrealizowania tego postulatu.

Komisja Praw Cz這wieka mianuje Specjalnych Wys豉nnik闚 i Specjalnych Przedstawicieli, kt鏎ych zadaniem jest analiza i opis sytuacji w poszczeg鏊nych krajach w zakresie stosowania tortur, prze郵adowa religijnych oraz przemocy wobec kobiet, a tak瞠 innych przejaw闚 豉mania praw cz這wieka. Ich dzia豉lno嗆 w ogromnym stopniu przyczynia si do post瘼u reformy. W ostatnim czasie uruchomiono wiele nowych mechanizm闚 w odpowiedzi na zwi瘯szaj帷 si potrzeb podj璚ia dzia豉 na rzecz powstrzymania wzrastaj帷ej przemocy i przypadk闚 豉mania praw cz這wieka. Zaanga穎wanie wielu odwa積ych os鏏, ich oddanie sprawie i bezkompromisowo嗆 to promyk nadziei w otch豉ni mroku dokonuj帷ych si tragedii.

Podj皻o wysi趾i na rzecz wzmocnienia mechanizm闚 realizacji porozumie dotycz帷ych praw cz這wieka wypracowanych pod auspicjami ONZ. Zaanga穎wali鄉y si w utworzenie takiego systemu, kt鏎y pozwoli nam sprawdza, w jakim stopniu w豉dze pa雟twowe przestrzegaj postanowie najwa積iejszych porozumie na rzecz praw cz這wieka. Mechanizmy te nie s jeszcze mocno ugruntowane, ale przy ich pomocy wiele mo積a osi庵n望.

Przedstawicielstwa terenowe i wsp馧praca techniczna to dwa niezwykle skuteczne narz璠zia zapobiegania konfliktom. Siedem lat temu utworzyli鄉y pierwsze przedstawicielstwo tego typu; dzisiaj ich liczba wynosi 22, a operuj w tak r騜nych krajach, jak Burundi, Kolumbia, czy tez by豉 Jugos豉wia. Najwi瘯sza operacja tego typu prowadzona jest w Kambod篡, gdzie przedstawicielstwo terenowe w ogromnym stopniu przyczynia si do odbudowy tego kraju.

Zwi瘯sza si r闚nie liczba program闚 na rzecz wsp馧pracy technicznej. Dziesi耩 lat temu dzia豉造 dwa takie programy, dzisiaj ich liczba wynosi 55. Przyk豉dem niech b璠zie tutaj podpisane w czerwcu porozumienie z rz康em rosyjskim, na mocy kt鏎ego wdro穎ny zostanie program edukacji w zakresie praw cz這wieka maj帷y na celu zapewnienie ich przestrzegania w tym kraju.

Og鏊nie rzecz bior帷, powinni鄉y wszyscy pozytywnie odpowiedzie na wezwanie Sekretarza Generalnego i bardziej anga穎wa si w dzia豉nia prewencyjne.

Przyk豉dowo, niezwykle skuteczne okazuje si tworzenie krajowych instytucji na rzecz obrony praw cz這wieka. Moje biuro aktywnie uczestniczy w tym procesie oferuj帷 techniczn pomoc i wsparcie dla nowopowstaj帷ych jednostek tego typu. Robimy to, bo jeste鄉y g喚boko przekonani, ze niezale積e instytucje krajowe mog sta si niezwykle skutecznym katalizatorem w procesie budowania klimatu przychylnego respektowaniu praw cz這wieka w ich w豉snych krajach. Dotychczas Biuro Wysokiego Komisarza ds. Praw Cz這wieka (OHCHR) odpowiedzia這 na pro軸y 40 kraj闚, kt鏎e wyrazi造 ch耩 utworzenia krajowych instytucji na rzecz promowania i obrony praw cz這wieka.

Zadowala r闚nie fakt, 瞠 w ostatnim czasie znacz帷o rozwija si wsp馧praca na szczeblu regionalnym. W rejonie Azji i Pacyfiku odby造 si warsztaty dotycz帷e zagadnie z dziedziny praw cz這wieka, a tak瞠 stworzono projekt regionalnej wsp馧pracy technicznej. Chcia豉m Pa雟twa poinformowa, 瞠 z mojej osobistej inicjatywy mianowani s regionalni doradcy ds. praw cz這wieka, kt鏎ych zadaniem jest uaktywnianie w regionie potencja逝 na rzecz wsp馧pracy.

Je瞠li dzia豉nia o charakterze prewencyjnym przynios po膨dane rezultaty, by mo瞠 nigdy nie dowiemy si dok豉dnie, jak bardzo okaza造 si one skuteczne, bo miar ich skuteczno軼i b璠zie zapobie瞠nie potencjalnemu konfliktowi. Nie pojawi si drastyczne nag堯wki w gazetach a telewizja nie poka瞠 koszmarnych sprawozda wojennych, ale ludzkie 篡cie i ludzka godno嗆 zostan ocalone. Niewidoczne dla naszych oczu zabiegi dyplomatyczne i umiej皻ne budowanie klimatu na rzecz ochrony praw cz這wieka to tak瞠 niezwykle istotne narz璠zia prewencyjne.

Odpowiedzialno嗆 za zbrodnie

Jestem g喚boko przekonana o tym, 瞠 ci, kt鏎zy 豉mi prawa cz這wieka nie mog unikn望 odpowiedzialno軼i za swoje czyny. Z wielka rado軼i obserwuj zwi瘯szaj帷e si zaanga穎wanie s康闚 w podejmowanie si spraw dotycz帷ych 豉mania praw cz這wieka, bez wzgl璠u na to gdzie i jak dawno mia這 to miejsce. Decyzja Izby Lord闚 w sprawie Pinocheta ma fundamentalne znaczenie w procesie wzmacniania pozycji s康闚 krajowych i ich wp造wu na os康 mi璠zynarodowy. Cieszy mnie r闚nie fakt, 瞠 nareszcie rusza mi璠zynarodowa machina s康owa: ustanawianie trybuna堯w tymczasowych dla s康zenia zbrodniarzy w by貫j Jugos豉wii i Rwandzie by這 wielkim krokiem naprz鏚, a przyj璚ie statutu Mi璠zynarodowego Trybuna逝 Karnego, do kt鏎ego zada nale篡 os康zanie zbrodni ludob鎩stwa, zbrodni przeciwko ludzko軼i oraz zbrodni wojennych, sta這 si kamieniem milowym na drodze do urzeczywistnienia powszechnego respektowania praw cz這wieka i budowania humanitarnego prawodawstwa. Czy powszechna ratyfikacja statutu Trybuna逝 i powszechne poparcie dla jego dzia豉 nie jest najlepszym sposobem zainicjowania przemian na rzecz skutecznego zapobiegania konfliktom?

W przypadku Sierra Leone niepok鎩 m鎩 budzi kwestia odpowiedzialno軼i za pope軟ione zbrodnie. Porozumienie pokojowe z Lome zawiera klauzul dotycz帷 powszechnej amnestii dla tych wszystkich, kt鏎zy dopu軼ili si przest瘼stw podczas trwania konfliktu - w ten spos鏏 nawet osoby odpowiedzialne za najbardziej okrutne zbrodnie nie ponios za to 瘸dnej kary. ONZ nie zgodzi豉 si z t klauzul i wnios豉 zastrze瞠nie, zaznaczaj帷, 瞠 amnestia nie mo瞠 dotyczy najci篹szych przest瘼stw, takich jak zbrodnie przeciwko ludzko軼i. W tym przypadku po raz kolejny zarzucono obro鎍om praw cz這wieka naiwno嗆. Argumentuje si, 瞠 amnestia jest uczciw cen za pok鎩 w tym um璚zonym kraju.

Dla mnie oczywista jest nadrz璠na zasada, 瞠 najci篹sze przest瘼stwa nie mog nikomu uchodzi bezkarnie; 瞠 tylko poniesienie konsekwencji mo瞠 przerwa zakl皻y kr庵 bezkarno軼i. Oczywi軼ie, je瞠li chcemy po這篡 kres konfliktom, musimy i嗆 na ust瘼stwa w imi pojednania i trwa貫go pokoju. Za przyk豉d niech tu pos逝篡 Irlandia P馧nocna. Ale pami皻ajmy, 瞠 jest wiele sposob闚 na to, aby winni nie pozostawali bezkarni. To, 瞠 nie b璠 s康zeni przez krajowy wymiar sprawiedliwo軼i, nie oznacza, 瞠 ich zbrodnie nie mog by s康zone przez trybuna mi璠zynarodowy. Je瞠li zbrodniarze nie zrozumiej potworno軼i swoich czyn闚, poczucie bezkarno軼i pozwoli kolejnym oprawcom na kolejne zbrodnie. Dlatego te nalega豉m na utworzenie w Sierra Leone Komisji 郵edczej, kt鏎a mia豉by za zadanie prowadzenie dochodzenia w zakresie 豉mania praw cz這wieka i pogwa販enia prawa. Jednocze郾ie moje biuro pracuje na rzecz utworzenia niezale積ej krajowej instytucji ds. praw cz這wieka oraz Komisji Prawdy i Pojednania. Ostatnio zaapelowa豉m o utworzenie mi璠zynarodowej Komisji 郵edczej w Timorze Wschodnim dla zbadania przypadk闚 豉mania praw cz這wieka w tym regionie.

Prawa ekonomiczne, spo貫czne i kulturalne

W sytuacjach kryzysowych my郵imy przede wszystkim o prawach obywatelskich i politycznych, ale nie mo瞠 by mowy o autentycznej strategii prewencyjnej, je瞠li nie we幟iemy pod uwag praw ekonomicznych, spo貫cznych i kulturalnych. Do ich 豉mania dochodzi na ca造m 鈍iecie, a konsekwencje tej sytuacji s tragiczne. Ponad miliard mieszka鎍闚 naszego globu 篡je w n璠zy, z czego wi瘯szo嗆 stanowi kobiety i dzieci. Jak mo瞠my oczekiwa rozkwitu demokracji w krajach, kt鏎ych obywatele nie maj dost瘼u do 篡wno軼i, wody, edukacji a nawet podstawowej opieki medycznej? Ca造 czas powi瘯sza si dystans pomi璠zy krajami bogatymi i biednymi; kraje biedne s marginalizowane, pog喚bia si ich ub鏀two, wyrasta spo貫czna i ekonomiczna przepa嗆 pomi璠zy poszczeg鏊nymi grupami ich obywateli.

Zainteresowa這 mnie stwierdzenie ekonomisty Jeffreya Sachsa, kt鏎y uwa瘸, 瞠 potrzebujemy "nowego rodzaju kreatywno軼i i nowego rodzaju partnerstwa pomi璠zy bogatymi i biednymi." Sachs uwa瘸, 瞠 propozycje umorzenia d逝g闚, przedstawione przez kraje G8, kt鏎e maj zosta wkr鏒ce zrealizowane, powinny sta si pocz徠kiem wysi趾闚 na rzecz zredukowania owego przygniataj帷ego brzemienia, pod kt鏎ym uginaj si najbardziej zad逝穎ne kraje 鈍iata. Sachs por闚na sytuacj chorych na AIDS w krajach uprzemys這wionych, gdzie tak wiele zrobiono dla powstrzymania epidemii i umieralno軼i, z sytuacj kraj闚 rozwijaj帷ych si, gdzie AIDS w dalszym ci庵u rozprzestrzenia si i dziesi徠kuje spo貫cze雟twa. Wezwa do mobilizacji 鈍iatowej nauki i technologii na rzecz przezwyci篹enia kryzysu w publicznej s逝瘺ie zdrowia, produkcji rolniczej, na rzecz powstrzymania degradacji 鈔odowiska naturalnego i rozbrojenia "bomby demograficznej" w najbiedniejszych krajach 鈍iata.

Je瞠li mamy sprawi, aby prawa ekonomiczne, spo貫czne i kulturalne by造 respektowane, musimy zacz望 my郵e w taki w豉郾ie spos鏏. Nowe my郵enie jest szczeg鏊nie po膨dane w豉郾ie teraz, kiedy ka盥y dzie przynosi nowe wyzwania. Przede wszystkim stawia je przed nami globalizacja, dzi瘯i kt鏎ej korporacje transnarodowe zyska造 w wielu dziedzinach wi瘯sze znaczenie ni w豉dze pa雟twowe. Jednym z cel闚, jakie sobie wyznaczy豉m, jest zaanga穎wanie 鈍iata biznesu w dzia豉nia na rzecz ochrony praw cz這wieka. Cieszy fakt, 瞠 niekt鏎zy biznesmeni autentycznie zaanga穎wali si w dzia豉nia na tym polu, 陰cz帷 podnoszenie wydajno軼i swoich firm z uznaniem, 瞠 ich odpowiedzialno軼i jest dbanie o ochron praw cz這wieka i podejmowanie dzia豉 na rzecz ich przestrzegania.

Podsumowanie

Nasza przysz這嗆 i prawa cz這wieka pozostaj ze sob w 軼is造m zwi您ku. Dowodem na to jest tematyka toczonych obecnie debat publicznych oraz to, 瞠 problem praw cz這wieka powraca z ka盥ym konfliktem i wzrostem przemocy, kiedy przypominaj nam o nim uchod嬈y i azylanci i kiedy zastanawiamy si nad etycznymi problemami, jakie stawia przed nami rozw鎩 nauki. Musimy odwa積ie stawi czo豉 tym wszystkim wyzwaniom. Ostatnio poproszono mnie o napisanie wst瘼u do publikacji na temat pisarstwa kobiet dotycz帷ego praw cz這wieka, zatytu這wanej "Mapa nadziei". Zosta豉 ona opublikowana przez chilijsk poetk, Marjorie Agasin, kt鏎a tak t逝maczy ide powstania publikacji: ""Mapa nadziei" narodzi豉 si, poniewa pragn窸am da 鈍iadectwo okrutnej prawdzie o cierpieniach kobiet, jakie sta造 si ich udzia貫m od pocz徠ku tego stulecia - a tak naprawd od zawsze. Oddaj帷 g這s kobietom ca貫go 鈍iata chcia豉m pokaza, jak wielka jest uzdrawiaj帷a moc s堯w i jak wielk si喚 ma ich sprzeciw."

Mam teraz ze sob t ksi捫k i ona dodaje mi si.

Chcia豉bym powr鏂i na koniec do s堯w Seamusa Heaneya dotycz帷ych Timoru Wschodniego: tak, wszyscy odczuli鄉y smutek i groz tragedii, ale by這 co jeszcze, "poczucie, 瞠 ka盥y z nas jest za to w jakim stopniu odpowiedzialny, i 瞠 ka盥y z nas mo瞠 co zrobi." Ka盥y z nas.

Mary Robinson, Wysoki Komisarz Narod闚 Zjednoczonych ds. Praw Cz這wieka




Dokument opracowany przez O鈔odek Informacji ONZ w Warszawie
na podstawie materia堯w ONZ, czerwiec 2003 r.
Aktualizacja stycze 2013r.
Specjalne podzi瘯owania dla
Helsi雟kiej Fundacji Praw Cz這wieka za wk豉d merytoryczny.

Konwencje traktatowe oraz dokument "Wzorcowe Regu造 Minimum Post瘼owania z Wi篥niami" (Nowy Jork, 1984 r.) pochodz ze strony internetowej Helsi雟kiej Fundacji Praw Cz這wieka w Warszawie.
O鈔odek Informacji ONZ dzi瘯uje za udost瘼nienie dokument闚.
O鈔odek Informacji ONZ w Warszawie     tel. (+4822) 825 57 84,   e-mail: unic.poland@unic.org