PRAWA CZΜWIEKA

  Wprowadzenie
  Historia praw cz這wieka
  Prawa cz這wieka w uj璚iu Karty NZ
  Kategorie praw cz這wieka
  Trzecia generacja praw cz這wieka
  Instrumenty prawne dot. praw cz這wieka

Dokumenty
  Karta Narod闚 Zjednoczonych
  Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka
  Konwencje traktatowe dot. praw cz這wieka
  Przem闚ienia
  Inne dokumenty

Cia豉 ONZ
  Rada Praw Cz這wieka
  Komisja Praw Cz這wieka
  Podkomisja ds. Popierania
   i Ochrony Praw Cz這wieka

  Trzeci Komitet Zgromadzenia Og鏊nego NZ
  Wysoki Komisarz NZ ds. Praw Cz這wieka
  Cia豉 traktatowe ds. Praw Cz這wieka

Mi璠zynarodowe Trybuna造
  Mi璠zynarodowy Trybuna Karny (MTK)
  Mi璠zynarodowe Trybuna造 ad hoc
  MTK dla by貫j Jugos豉wii
  MTK dla Rwandy
  Mechanizm NZ dla Mi璠zynarodowych
   Trybuna堯w Karnych

  Umi璠zynarodowione s康ownictwo karne
  Nadzwyczajne Izby S康闚 Kambod篡
  Specjalny Trybuna dla Libanu
  Specjalny Trybuna dla Sierra Leone

Mechanizmy ochrony
  Sk豉danie skarg indywidualnych

Quiz
  Wszystko o prawach cz這wieka

Kategorie praw cz這wieka

Prawa cz這wieka mog by klasyfikowane w wielu kategoriach. Powszechnie przyj掖 si podzia na prawa obywatelskie i polityczne z jednej strony, oraz prawa gospodarcze, spo貫czne i kulturalne z drugiej. Pocz徠kowo przewidywano, 瞠 obie kategorie praw zawarte b璠 w jednym dokumencie. Ostatecznie, zosta造 one umieszczone w dw鏂h r騜nych dokumentach: Mi璠zynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Mi璠zynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych, Spo貫cznych i Kulturalnych. Racjonalnym uzasadnieniem tego podzia逝 by fakt, i prawa te maj odmienn natur - jedna kategoria praw podlega natychmiastowemu i bezwarunkowemu wykonaniu. Natomiast do pe軟i praw gospodarczych, spo貫cznych i kulturalnych pa雟twa maj dochodzi stopniowo, w miar swych mo磧iwo軼i finansowych.

Faktem spornym jest to, czy istnieje mo磧iwo嗆 dok豉dnego rozr騜nienia pomi璠zy prawami obywatelskimi i politycznymi oraz gospodarczymi, socjalnymi i kulturalnymi. Stanowi one bowiem swoje wzajemne uzupe軟ienie i razem tworz katalog praw przynale積ych 篡j帷ej w spo貫cze雟twie jednostce. Preambu造 obu Pakt闚, poprzez wyra幡e uznanie, 瞠 zgodnie z Powszechn Deklaracj Praw Cz這wieka idealny system prawny mo瞠 zosta osi庵ni皻y tylko wtedy, gdy prawa gospodarcze, socjalne i kulturalne b璠 w takim samym stopniu udzia貫m ka盥ego cz這wieka, jak prawa obywatelskie i polityczne, podkre郵aj poj璚iow wsp馧zale積o嗆 obu kategorii praw. Ponadto w wielu wypowiedziach przedstawicieli Narod闚 Zjednoczonych czy p騧niejszych dokumentach podkre郵a si niepodzielno嗆 tych praw. I tak na przyk豉d przyj皻a w 1986 roku Deklaracja o prawie do rozwoju stanowi:

Wszystkie prawa cz這wieka i podstawowe wolno軼i s niepodzielne i wzajemnie od siebie zale積e; szczeg鏊nej uwagi i pilnego rozpatrzenia wymaga implementacja, promocja i ochrona praw obywatelskich i politycznych oraz gospodarczych, socjalnych i kulturalnych.

Nie ulega w徠pliwo軼i natomiast, 瞠 oba Pakty, s prawnie wi捫帷e dla pa雟tw, kt鏎e je ratyfikowa造.

Prawa cz這wieka doczeka造 si wielu szczeg馧owych opracowa i analiz. Og鏊nie jednak mo積a wskaza, i do praw obywatelskich i politycznych zaliczane s prawo do 篡cia; prawo do wolno軼i i bezpiecze雟twa osobistego; prawo do rzetelnego procesu s康owego; prawo do prywatno軼i; prawo do swobodnego przemieszczania si; prawo do zrzeszania si i pokojowego gromadzenia si; prawo do udzia逝 w 篡ciu publicznym; wolno嗆 wyznania oraz wyra瘸nia w豉snych pogl康闚; wolno嗆 od tortur i od niewolnictwa. Prawa gospodarcze, spo貫czne i kulturalne zawieraj: prawo do pracy, wolno軼i przynale積e zwi您kom zawodowym; prawo do 篡cia na godnym poziomie, w陰czaj帷 w to: wy篡wienie, ubranie oraz zamieszkanie; prawo do opieki medycznej; prawo do edukacji oraz do udzia逝 w 篡ciu kulturalnym.

Wszystkie te prawa zawarte s w Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka oraz szeroko uj皻e w Paktach Praw Cz這wieka, a tak瞠 w licznych aktach prawnych chroni帷ych pewne kategorie podmiot闚 i szczeg馧owe przedmiotowo. Wzmacniaj one zawart w Karcie NZ fundamentaln zasad, i wszyscy ludzie podlegaj tym samym prawom, bez jakiegokolwiek rozr騜niania ze wzgl璠u na ras, kolor sk鏎y, p貫, j瞛yk, religi, pogl康y polityczne i inne, narodowo嗆 lub pochodzenie spo貫czne czy stopie zamo積o軼i.

Innym szeroko stosowanym podzia貫m jest rozr騜nienie praw cz這wieka na prawa indywidualne oraz kolektywne. Prawa indywidualne s przyrodzone, nienaruszalne, niezbywalne i uniwersalne. W Mi璠zynarodowej Karcie Praw Cz這wieka wiele praw sformu這wanych jest w spos鏏, kt鏎y ka盥ego cz這wieka czyni g堯wnym beneficjentem: "Ka盥y ma prawo..." W鈔鏚 nich istniej prawa i wolno軼i, kt鏎e w 瘸dnych okoliczno軼iach nie mog by legalnie zawieszone. S to:

  • prawo do 篡cia;
  • prawo do wolno軼i my郵i, sumienia i wyznania;
  • prawo ka盥ego cz這wieka do uznawania wsz璠zie jego podmiotowo軼i prawnej;
  • zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poni瘸j帷ego traktowania lub karania;
  • zakaz trzymania cz這wieka w niewolnictwie lub podda雟twie;
  • zakaz skazywania cz這wieka za czyn, kt鏎y nie stanowi przest瘼stwa w chwili jego pope軟ienia;
  • zakaz pozbawiania wolno軼i jedynie z powodu niemo積o軼i wywi您ania si z zobowi您a umownych.

Niekt鏎e z praw indywidualnych, ze wzgl璠u na ich natur, s prawami wi瘯szych zbiorowo軼i. Za przyk豉d mo瞠 pos逝篡 prawo do zrzeszania si i tworzenia zwi您k闚 zawodowych czy prawa os鏏 nale膨cych do mniejszo軼i.

Narody Zjednoczone uznaj r闚nie istnienie kolektywnych praw cz這wieka, kt鏎ych podmiotem jest wsp鏊nota ludzi, nar鏚. Zgromadzenie Og鏊ne, w rezolucji 421.V, przyj皻ej 2 grudnia 1950 roku, prawo lud闚 i narod闚 do samostanowienia okre郵i這 jako "fundamentalne prawo cz這wieka." Deklaracja w sprawie przyznania niepodleg這軼i krajom i narodom kolonialnym, przyj皻a przez ZO 14 grudnia 1960 roku, stanowi, 瞠 "wszystkie ludy maj prawo do samostanowienia; na mocy tego prawa okre郵aj wed逝g w豉snej woli sw鎩 status polityczny i swobodnie rozwijaj swoje 篡cie gospodarcze, spo貫czne i kulturalne. Prawo narod闚 do samostanowienia zosta這 umieszczone w art. 1 zar闚no Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, jak i Paktu Praw Gospodarczych, Spo貫cznych i Kulturalnych, a nast瘼nie potwierdzone w Deklaracji Wiede雟kiej i Programie Dzia豉, przyj皻ych na zako鎍zenie II 安iatowej Konferencji Praw Cz這wieka w 1993 roku. Traktatem, kt鏎y ze wzgl璠u na specyfik regionu, uwzgl璠nia prawa lud闚 (jako kategori r騜n od narodu) jest Afryka雟ka Karta Praw Cz這wieka i Lud闚, przyj皻a w Nairobi w 1981 roku . Drugim z kolektywnych praw jest prawo wszystkich narod闚 do swobodnego rozporz康zania dla swoich cel闚 w豉snymi bogactwami i zasobami naturalnymi bez uszczerbku dla zobowi您a wynikaj帷ych z prawa mi璠zynarodowego i mi璠zynarodowej wsp馧pracy gospodarczej, ale opartej na zasadzie wzajemnych korzy軼i. Pakty stanowi, 瞠 w 瘸dnym przypadku nie mo積a pozbawi narodu jego w豉snych 鈔odk闚 egzystencji.




Dokument opracowany przez O鈔odek Informacji ONZ w Warszawie
na podstawie materia堯w ONZ, czerwiec 2003 r.
Aktualizacja stycze 2013r.
Specjalne podzi瘯owania dla
Helsi雟kiej Fundacji Praw Cz這wieka za wk豉d merytoryczny.

Konwencje traktatowe oraz dokument "Wzorcowe Regu造 Minimum Post瘼owania z Wi篥niami" (Nowy Jork, 1984 r.) pochodz ze strony internetowej Helsi雟kiej Fundacji Praw Cz這wieka w Warszawie.
O鈔odek Informacji ONZ dzi瘯uje za udost瘼nienie dokument闚.
O鈔odek Informacji ONZ w Warszawie     tel. (+4822) 825 57 84,   e-mail: unic.poland@unic.org